W początkowym okresie zakres kompetencji strażników znacznie węższy niż obecnie. Działania municypalnych ukierunkowane były przede wszystkim na sprawy porządkowe. Do jej zadań w szczególności należały: nadzór miejsc publicznych w aspekcie porządku i estetycznego wyglądu obiektów użyteczności publicznej, instytucji i zakładów pracy oraz posesji prywatnych i ich otoczenia, kontrola prawidłowości oznakowania ulic w tym znaków drogowych, kontrola oświetlenia ulic i posesji, kontrola estetyki napisów, miejsc plakatowania i ogłoszeń, kontrola wykonywania zadań i obowiązków przez administratorów i gospodarzy domów, kontrola zabezpieczenia prowadzonych na terenie miasta prac inwestycyjno-remontowych oraz nadzór nad służbami miejskimi odpowiedzialnymi za sprawne funkcjonowanie urządzeń komunalnych. Ponadto Straż była zobowiązana do informowania o stwierdzonych awariach, katastrofach, przestępstwach i innych zdarzeniach odpowiednie służby, a także do czasu ich przybycia, do zabezpieczenia miejsc tych zdarzeń. W swoich działaniach Straż Miejska współpracowała z różnymi instytucjami, a w szczególności z innymi wydziałami Urzędu Miasta, Policją, Strażą Pożarną, Pogotowiem Ratunkowym, Pogotowiem Gazowym, Stacją Sanitarno–Epidemiologiczną oraz służbami weterynaryjnymi.

Straż umiejscowiono w strukturze Urzędu Miejskiego we Włocławku i podlegała ona bezpośrednio Prezydentowi Miasta. Pracę w Straży Miejskiej mógł pełnić mieszkaniec Włocławka, który wykazywał się wzorową postawą moralną, korzystał z pełni praw publicznych, posiadał co najmniej wykształcenie średnie, miał uregulowany stosunek do służby wojskowej oraz był zdolny fizycznie i psychicznie do pracy, co potwierdzało stosowne zaświadczenie lekarskie. Kandydat do pracy podlegał sprawdzeniu w rejestrze skazanych oraz rozmowie kwalifikacyjnej.

Przełomowym momentem dla funkcjonowania straży było wprowadzenie w życie, odrębnej, ustawowej podstawy działania – ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych. Była efektem wielu lat pracy różnych środowisk, była odpowiedzią na potrzebę realizacji przez jednostki samorządu terytorialnego zadań z zakresu ochrony porządku publicznego. Ustawa ta stała się początkiem rozszerzania uprawnień strażników miejskich tak, aby ich działania mogły się koncentrować na najbardziej uciążliwych społecznie wybrykach.